خشک سالی یکی از پدیده­های طبیعی است که خسارت­های زیادی را به زندگی انسان و اکوسیستم­های طبیعی وارد می­سازد. به طور کلی خشک­ سالی عبارت است از کمبود بارش باران نسبت به میزان نرمال یا آنچه انتظار می­رود، زمانی که از یک فصل یا یک دوره­ی زمانی طولانی­تر بوده و برای رفع نیازها ناکافی باشد. خشک­سالی موجب وارد آمدن خسارات به بخش کشاورزی می­شود. میزان آسیب­پذیری بخش کشاورزی در هر منطقه به سه عامل میزان در معرض خشکسالی بودن، میزان حساسیت نسبت به خشکسالی و ظرفیت سازگاری با خشکسالی بستگی دارد. این آسیب­ها اثرات منفی زیادی بر زندگی و معیشت کشاورزان  می­گذارد. لذا شناسایی مناطق آسیب پذیر و سنجش میزان آن با اهمیت تلقی می شود. مفهوم آسیب پذیری برای اولین بار از سوی اوکیف و همکاران ، به کار گرفته شد. از جمله تعاریف آسیب پذیری که به طور گسترده ای به کار رفته، تعریف زیر است: آسیب پذیری به طور معمول نشان دهنده درجه ای از آسیب است که یک سیستم به دلیل مواجه شدن با خطر تجربه می کند. مدل شناخته شده و تائید شده برای ارزیابی آسیب پذیری توسط هیئت ﺑﯿﻦ دوﻟﺘﯽارائه شده است. استان گلستان به عنوان یکی از قطب­های مهم کشاورزی وابستگی زیادی به میزان بارش­های سالانه دارد. در اثر نوسانات بارندگی و بروز خشک­سالی در برخی مناطق استان، ﮐﺎﻫﺶ رﻃﻮﺑﺖ ﺧﺎک و ﻫﻮا و در نتیجه ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻮﻟﯿـﺪ و ﻋﻤﻠﮑـﺮد ﻣﺤﺼﻮﻻت ﮐﺸﺎورزی اتفاق افتاده که موجب آسیب شدید به معیشت خانوارهای کشاورز شده است. بنابراین هدف تحقیق حاضر مقایسه آسیب پذیری به خشک­سالی در بین شهرستان­های استان گلستان به تفکیک سه مؤلفه (در معرض قرار گرفتن، حساسیت و سازگاری) است. نخست شاخص های مناسب برای سنجش آسیب پذیری به خشک سالی به تفکیک سه مؤلفه موردنظر شناسایی و داده های مربوط به شاخص ها جمع آوری شد. وزن شاخص ها از طریق مدل آنتروپی شانون استخراج  و با روش تاپسیس شاخص ترکیبی به تفکیک سه مؤلفه آسیب پذیری تدوین شد. نتیجه نهایی شاخص ترکیبی با لایه های GIS شهرستان­های استان گلستان تلفیق شد، و سطح آسیب پذیری شهرستان­های به تفکیک مؤلفه های مورد نظر مشخص شد.نتایج نشان داد که در بعد در معرض قرار گرفتن بندرگز، مراوه­تپه، بندرترکمن به ترتیب در رتبه­های اول تا سوم قرار دارند و در معرض خشک­سالی هستند. شهرستان­های آزادشهر، گالیکش و بندرترکمن به ترتیب در رتبه­های اول تا سوم بیش­ترین میزان حساسیت به خشک­سالی قرار دارند. شهرستان­های گمیشان، گالیکش و مراوه ­تپه به ترتیب بیش­ترین سازگاری را به خشک­سالی دارند. در نهایت نتایج محاسبه شاخص آسیب­پذیری کل نشان داد که شهرستان­های مرواه ­تپه و بندرترکمن آسیب­پذیرترین مناطق نسبت به خشک­سالی در استان گلستان محسوب می­شوند.

بروز تغییرات اقلیمی و تاثیر آن بر منابع آب ایران نظیر کاهش جریانات آب سطحی و منابع آب زیرزمینی، منجر به آسیب پذیری خانوارهای کشاورز و ناپایداری معیشت آنان گردیده است. اما ماهیت چند بعدی و پویای خشکسالی موجب شده است که مطالعه آسیب پذیری دشوار باشد. این در حالی است که درک ماهیت آسیب پذیری، نقش مهمی در کاهش اثرات خشکسالی دارد. بنابراین، این پژوهش با هدف تبیین آسیب پذیری ناشی از خشکسالی در سطح خانوارهای کشاورز انجام پذیرفت. در این راستا تلاش شد تا با استفاده از مطالعه چند موردی نسبت به بررسی مقایسه ای آسیب پذیری خشکسالی اقدام گردد. نمونه های مورد مطالعه‏، از طریق انجام ارزیابی مشارکتی روستا و در قالب سه گروه کمتر آسیب پذیر و بیشتر آسیب پذیر (منبع فقیر) و بیشتر آسیب پذیر (قبلا برخوردار) ساکن در دو روستای استان فارس، مورد شناسایی و مطالعه قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان داد که نوع و میزان آسیب پذیری خانوارهای کشاورز از خشکسالی یکسان نبوده و مجموعه ای از عوامل وابسته و غیروابسته به خشکسالی، موجب آسیب پذیری خانوارها می گردند. در پایان، نسبت به تدوین الگوی آسیب پذیری خانوارهای بیشتر آسیب پذیر از خشکسالی و ارایه پیشنهادهای بهبود دهنده در زمینه کاهش اثرات و مدیریت دانش خشکسالی، اقدام شده است.

خشکسالی های اخیر در شهرستان اصفهان و شدت خساراتی که بر بخش کشاورزی وارد آمده است، بیانگر آسیب پذیری کشاورزان نسبت به خشکسالی است. لذا پرداختن به مطالعات آسیب پذیری که پیش نیاز مدیریت ریسک است، مهم تلقی می شود. با توجه به اهمیت موضوع، هدف از این مطالعه سنجش آسیب پذیری خشکسالی کشاورزان گندم کار در شهرستان اصفهان و رتبه بندی مناطق روستایی این شهرستان می باشد.در این مطالعه از روش پیمایشی استفاده شد و داده ها از 275 کشاورز گندم کار با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای چندمرحله ای جمع آوری گردید. به منظور جمع آوری داده ها از پرسشنامه و مصاحبه ی حضوری با کشاورزان شهرستان اصفهان، استفاده شد. برای سنجش آسیب پذیری کشاورزان گندم کار از فرمول (2005) Me-Bar & Valdez استفاده شد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که کشاورزان گندم کار در بخش جرقویه علیا بیشترین ضریب آسیب پذیری کل (3.77) و کشاورزان گندم کار در بخش بن رود دارای کمترین ضریب آسیب پذیری کل (3.32) می باشند. دستاوردهای این مطالعه می تواند به مسوولان مدیریت خشکسالی استان در تخصیص اعتبارات با توجه به میزان آسیب پذیری مناطق، یاری برساند. بدین صورت سنجش میزان آسیب پذیری می تواند مبنایی برای مسوولان به منظور تخصیص منابع و اعتبارات محسوب گردد.

Iran, due to its geographical location, has low rainfall and is considered a dry land. As a result, different regions of the country grapple with Drought. The presence of water management systems, such as aqueducts and reservoirs, in most parts of the country, along with a variety of methods for conserving water for irrigation, may contribute to this claim. Considering that Drought is an inherent phenomenon in Iran's climate, people have invented and used numerous methods to combat it and store water. The aim of this study is to monitor and evaluate Drought in Iran. In order to realize this goal, precipitation data from synoptic, rain gauge, and climatology stations were extracted over a 51-year period, from 1970 to 2020. The results obtained from examining Drought occurrences in five ten-year periods reveal that, with the exception of the third decade (1991 to 2000), Drought has prevailed in the majority of Iran's regions compared to other decades. On the other hand, in the recent decades leading to 2020, the intensity of Drought occurrences, especially in the Middle Zagros, has intensified, which has consistently been among the regions with the highest rainfall in Iran after the Caspian region. This situation can cause concern in Iran, a country where its agricultural production hub is established along the Zagros mountain range. Moreover, the fluctuating behavior of Iran's Droughts, with return periods of 2 to 5 years, has complicated the management strategies for these types of hazards. These conditions appear to have created numerous issues in many areas of Iran, particularly in the agricultural sector of the western provinces, due to the lack of conformity with these types of occurrences.

The importance of female heads of households in providing the basic needs of household members on the one hand and the limitations they face in most socio-economic fields have made it necessary to pay attention to the issues of female heads of households in most societies including our country. The purpose of this study is to use the systematic review method to review and evaluate the policy proposals that have been proposed in Iran for women heads of households. A total of 296 articles and 5 reports were identified. In the review and eligibility phase, the total number of selected texts was considered to be 79 texts, of which 62 studies used the quantitative method and 17 studies used the qualitative method. Based on the studies that proposed policy proposals, the characteristics of female heads of the household, the axes of vulnerability, the evaluation of policies and proposals were determined. The findings showed that more policy proposals were made based on the characteristics of low literacy, being unemployed, and being middle-aged. Based on the axes of vulnerability, women heads of households are more vulnerable psychologically and socially than they are materially vulnerable in many cases. The evaluation of policies for women heads of households showed that the most interventions for the empowerment of women heads of households were focused on the economic field and were mainly pursued in the form of financial payments and did not pay enough attention to other aspects of women's empowerment, while the empowerment of women heads of households was successful when It is expected to simultaneously pay attention to their mental health and improve their social and economic status.

شرایط نامساعد اقتصادی- اجتماعی حاکم بر جوامع روستایی، سبب آسیب­ پذیری بیشتر آن ها در برابر خشکسالی شده است. هدف پژوهش حاضر بررسی عوامل مؤثر بر آسیب پذیری خانوار کشاورز در هنگام رویارویی با خشکسالی است. جامعه آماری تحقیق، 3329 خانوار کشاورز ساکن دهستان درودفرامان بودند که از میان آن ها، 172 خانوار، با استفاده از روش نمونه­گیری تصادفی چندمرحله ­ای، به­ عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ­ها، پرسشنامه­ ای محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن تأیید شد. بر اساس یافته­ های پژوهش، خانوارهای کشاورز در سه طبقه کمتر آسیب­ پذیر (21/5 درصد)، متوسط آسیب ­پذیر (55/2 درصد) و بیشتر آسیب­ پذیر (23/3 درصد) قرار گرفتند. هم­چنین، بر اساس نتایج حاصل از آزمون تحلیل واریانس یک­ طرفه، آسیب­ پذیری خانوارهای کشاورز از منظر مؤلفه­ های سازنده توان سازگاری و حساسیت مانند سطح سواد سرپرست خانوار، میانگین میزان اراضی زراعی و باغی ملکی، نرخ آبیاری، تعداد ماشین آلات کشاورزی، تعداد افراد بیکار خانوار کشاورز، تعداد افراد مهاجر خانوار کشاورز، میزان آب آبیاری مورد استفاده و میزان اراضی زراعی و باغی خسارت دیده از خشکسالی با یکدیگر متفاوت بود. این بدان معنا است که میزان آسیب ­پذیری خانوار کشاورز تحت تأثیر این مؤلفه ­ها قرار دارد. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، به برنامه ریزان مبارزه با خشکسالی کمک می­کند تا اعتبارات محدود خشکسالی را به روستاهای دارای آسیب ­پذیری بیشتر اختصاص دهند.

خشک سالی از جمله بلایای طبیعی مرتبط با آب و هوا و یکی از بزرگ ترین تهدیدهای بقای انسان است که تأثیرات نامطلوبی بر پایداری اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی می گذارد. حال آن که مقوله های مرتبط بر آن و از جمله تأثیر آن بر سلامت حوزه آبخیز کمتر مورد توجه قرارگرفته است. بر همین اساس، در این پژوهش سعی شده است تا سلامت حوزه آبخیز چالوس بر اساس تغییرات پایایی (Rel)، تاب آوری (Res) و آسیب پذیری (Vul) تحت تأثیر خشک سالی مستند به دوره آماری 1365 تا 1394 مورد ارزیابی قرار گیرد. برای انجام این پژوهش، داده های بارندگی نُه ایستگاه با روش عکس مجذور فاصله برای آبخیز میان یابی شد. سپس، با تعیین میانگین و انحراف معیار داده ها، شاخص خشک سالی (SPI) تعیین شد. همچنین، برای محاسبه شاخص های Rel، Res و Vul از مقدار میانه شاخص SPI استفاده شد. سپس، با محاسبه مقدار میانگین هندسی این شاخص ها وضعیت کلی سلامت آبخیز تعیین شد. نتایج پژوهش نشان داد، شاخص SPI در دوره آماری مذکور با مقادیری بین 1.43- و 2.25 الگویی همانند بارندگی داشته و با افزایش بارندگی در انتهای دوره، این شاخص نیز مقادیر مثبت بیشتری را به خود اختصاص داده است. ارزیابی سلامت آبخیز نیز نشان داد که شاخص های Rel، Res و Vul به ترتیب 0.5، 0.23 تا 0.62 و 0.06 تا یک را داشته است. میانگین هندسی این شاخص ها نیز  بین 0.19 تا 0.58 بود. نهایتاً متوسط شاخص سلامت حوزه آبخیز چالوس بر اساس پویایی شاخص خشک سالی 0.45 و در گروه "متوسط" بود که نتایج به دست آمده دلالت بر متوسط بودن شرایط اقلیمی حاکم بر منطقه و طبعاً نقش ماشه ای دخالت های انسانی در تهدید سلامت آبخیز چالوس دارد. یافته های بررسی نقش مهمی در تبیین شیوه های مدیریت سازگار حوزه آبخیز مذکور ایفا خواهد کرد.

متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد، لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید. لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

خشکسالی یک مخاطره اجتماعی-طبیعی پیچیده و تکرارشونده است که با تغییرات آب و هوایی، فراوانی، شدت و مدت آن افزایش می یابد. کشاورزی به عنوان یکی از مهم ترین بخش های اقتصادی کشور، بخش راهبردی در تأمین نیازهای غذایی جمعیت رو به رشد و منبع اصلی تأمین کننده درآمد و معیشت روستاییان، به شدت تحت تأثیر این مخاطره اقلیمی پرهزینه و پیامدهای تدریجی آن قرار گرفته است. از این رو، فرآیند توسعه کشاورزی و معیشت پایدار بهره برداران این بخش اقتصادی، نیازمند شناسایی و ارزیابی میزان آسیب پذیری در برابر چنین مخاطرات طبیعی می باشد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف کلی ارزیابی آسیب پذیری (دربردارنده سه عنصر مواجهه، حساسیت معیشتی و توان سازگاری) کشاورزان استان فارس نسبت به خشکسالی انجام گرفت. برای این منظور، با استفاده از ابزار پرسشنامه، 420 کشاورز به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای مورد مصاحبه قرار گرفتند. روایی پرسشنامه توسط اساتید توسعه و ترویج کشاورزی و پایایی آن از طریق مطالعه راهنما و ضریب آلفای کرونباخ تأیید گردید. قابل ذکر است که برای برآورد مواجهه، از داده های هواشناسی و شاخص معیار بارش سالانه (SIAP) استفاده  گردید. نتایج نشان داد که میانگین بهنجار مواجهه، حساسیت معیشتی و توان سازگاری کشاورزان مورد پژوهش به ترتیب برابر با 0/575، 0/488 و 0/535 از 1 می باشد. افزون بر این، شاخص آسیب پذیری اقلیمی (CVI) برابر با 514/0 از 1 (با دامنه 0/2 تا 0/86) برآورد شد که تا حدودی بالاتر از حد متوسط قرار دارد. علاوه بر این، براساس تحلیل خوشه ای چندمیانگینی، پاسخگویان در سه خوشه آسیب پذیری سطح پایین (حدود 54 درصد)، متوسط (27 درصد) و بالا (بالغ بر 19 درصد) قرار گرفتند. میانگین شاخص آسیب پذیری اقلیمی در این خوشه ها به ترتیب 0/42، 0/56 و 0/68 است. همچنین، نتایج تحلیل مکانی نشان داد که دامنه میانگین شاخص آسیب پذیری اقلیمی از 0/310 (از 1) در شهرستان لامرد تا 0/640 (از 1) در مرودشت متغیر بوده است. با توجه به نتایج پژوهش، به منظور کاهش آسیب پذیری کشاورزان در برابر خشکسالی، ترکیبی از اقدامات آموزشی، حمایتی و مدیریتی باید پیاده سازی شود. از طرفی، توجه به تفاوت های منطقه ای و ویژگی های خاص هر منطقه در طرح ریزی برنامه ها و سیاست ها اهمیت ویژه ای دارد. همچنین، استفاده از داده های مکانی و تحلیل های دقیق تر می تواند به شناسایی مناطق آسیب پذیر و تخصیص منابع به این مناطق کمک کند.

شهرستان هیرمند از مناطقی است که در سال های اخیر و طی خشکسالی های پی در پی خسارت های بی شماری را متحمل شده است. هدف کلی پژوهش حاضر، تبیین آسیبپذیری ناشی از خشکسالی در بین کشاورزان شهرستان هیرمند، قطب تولید گندم استان سیستان و بلوچستان می باشد. جامعه ی آماری شامل 302 خانوار گندم کار می باشد. اعضاء نمونه ی آماری از بین 170 خانوار گندم کار دو بخش بیشتر آسیب پذیر (قُرقُری) و کمتر آسیب پذیر (مرکزی) این شهرستان بر مبنای روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی با انتساب متناسب انتخاب شدند. گردآوری اطلاعات بر مبنای داده های اولیه و با به کارگیری ابزار پرسشنامه ساختارمند بر اساس شاخص آسیب پذیری معیشت (LVI) صورت گرفت. روایی پرسشنامه به کمک پانل متخصصین تأیید شد. ضرایب کودر ریچاردسون برای سنجه های مورد مطالعه بین 0/52 تا 0/63 نشان از پایایی ابزار سنجش داشت. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار آماری SPSS22 و EXCEL انجام پذیرفت. یافته های پژوهش نشان داد، میزان آسیب پذیری گندم ‍ کاران بخش قُرقُری در سه بعد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی در مقایسه با همتایان خود در بخش مرکزی بیشتر بوده است. بر مبنای نتایج، بخش قرقری آسیب پذیری بیشتری از حیث منابع آبی از بین سنجه های زیست محیطی و شبکه های اجتماعی از بین سنجه های اجتماعی داشته است. یافته ها نشان داد پایش آسیب پذیری، منابع و ارائه راهکارهای بالقوه سازگاری بر مبنای رویکرد عمل گرای پژوهش حاضر، ابزاری مناسب برای مواجهه با موقعیت خشکسالی در مناطق محروم است.